(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.73. అధ్యాయః 073
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రతి పురోహితలక్షణాదివర్ణనం। ఐలకశ్యపసంవాదానువాదశ్చ॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

` యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 12-73-0x(5512)(67673)
రాజ్ఞా పురోహితః కార్యః కీదృశో వర్ణతో భవేత్।
పురోధా యాదృశః కార్యః కథయస్వ పితామహ॥ 12-73-1(67674)
భీష్మ ఉవాచ। 12-73-2x(5513)
గౌరో వా లోహితో వాఽపి శ్యామో వా నీరుజః సుఖీ।
అక్రోధనో హ్యచపలః సర్వతశ్చ జితేంద్రియః॥' 12-73-2(67675)
రాజ్ఞా పురోహితః కార్యో భవేద్విద్వాన్బహుశ్రుతః।
ఉభౌ సమీక్ష్య ధర్మార్థావప్రమేయావనంతరం॥ 12-73-3(67676)
ధర్మాత్మా మంత్రవిద్యేషాం రాజ్ఞాం రాజన్పురోహితః।
`తేషామర్థశ్చ కామశ్చ ధర్మశ్చేతి వినిశ్చయః॥ 12-73-4(67677)
శ్లోకాశ్చోశనసా గీతాస్తాన్నిబోధ యుధిష్ఠిర।
ఉచ్ఛిష్టః స భవేద్రాజా యస్య నాస్తి పురోహితః॥ 12-73-5(67678)
రక్షసామసురాణాం చ పిశాచోరగపక్షిణాం।
శత్రూణాం చ భవేద్వధ్యో యస్య నాస్తి పురోహితః॥ 12-73-6(67679)
బ్రహ్మత్వం సర్వయజ్ఞేషు కుర్వీతాథర్వణో ద్విజః।
రాజ్ఞశ్చాథర్వవేదేన సర్వకర్మాణి కారయేత్॥ 12-73-7(67680)
బ్రూయాద్గర్హ్యాణి సతతం మహోత్పాతాన్యఘాని చ।
ఇష్టమంగలయుక్తాని తథాఽంతః పురికాణి చ॥ 12-73-8(67681)
గీతనృత్తాధికారేషు సంమతేషు మహీపతేః।
కర్తవ్యం కరణీయం వై వైశ్వదేవబలిస్తథా॥ 12-73-9(67682)
పక్షసంధిషు కుర్వీత మహాశాంతిం పురోహితః।
రౌద్రహోమసహస్రం చ స్వస్య రాజ్ఞః ప్రియం హితం॥ 12-73-10(67683)
రాజ్ఞః పాపమలాః సప్త యానృచ్ఛతి పురోహితః।
అమాత్యాశ్చ కుకర్మాణో మంత్రిణశ్చాప్యుపేక్షకాః॥ 12-73-11(67684)
చౌర్యమవ్యవహారశ్చ వ్యవహారోపసేవినాం।
అదండ్యదండనం చైవ దండ్యానాం చాప్యదండనం॥ 12-73-12(67685)
హింసా చాన్యత్ర సంగ్రామాద్రాజ్ఞశ్చ మల ఉచ్యతే।
కుభృత్యైస్తు ప్రజానాశః సప్తమస్తు మహామలః॥ 12-73-13(67686)
రౌద్రైర్హోమైర్మహాశాంత్యా ఘృతకంబలకర్మణా।
భృగ్వంగిరోవిధిజ్ఞో వై పురోధా నిర్ణుదే మలాత్॥ 12-73-14(67687)
ఏతాన్హిత్వా దివం యాతి రాజా సప్త మహామలాన్।
సామాత్యః సపురోధాశ్చ ప్రజానాం పాలనే రతః॥ 12-73-15(67688)
ఏతస్మిన్నేవ కౌరవ్య పౌరోహిత్యే మహామతే।
శ్లోకానాహ మహేంద్రస్య గురుర్దేవో బృహస్పతిః॥ 12-73-16(67689)
తాన్నిబోధ మహీపాల మహాభాగ హితాఞ్శుభాన్।
ఋగ్వేదే సామవేదే చ యజుర్వేదే చ వాజినాం॥ 12-73-17(67690)
న నిర్దిష్టాని కర్మాణి త్రిషు స్థానేషు భూభృతాం।
శాంతికం పౌష్టికం చైవ అరిష్టానాం చ శాతనం॥ 12-73-18(67691)
శప్తాస్తే యాజ్ఞవల్క్యేన యజ్ఞానాం హితమీహతా।
బ్రహ్మిష్ఠానాం వరిష్ఠేన బ్రహ్మణః సంమతే విభోః॥ 12-73-19(67692)
బహ్వృచం సామగం చైవ వాజినం చ వివర్జయేత్।
బహ్వృచో రాష్ట్రనాశాయ రాజనాశాయ సామగః।
అధ్వర్యుర్బలనాశాయ ప్రోక్తో వాజసనేయకః॥ 12-73-20(67693)
అబ్రాహ్మణేషు వర్ణేషు మంత్రాన్వాజసనేయకాన్।
శాంతికే పౌష్టికే చైవ నిత్యం కర్మణి వర్జయేత్॥ 12-73-21(67694)
బ్రాహ్మణస్య మహీపస్య సర్వథా న విరోధినః।
వేదాశ్చత్వార ఇత్యేతే బ్రాహ్మణా యే చ తద్విదుః॥ 12-73-22(67695)
పౌరోహిత్యే ప్రమాణం తు బ్రాహ్మణశ్చ మహీపతేః।
జాత్యా న క్షత్రియః ప్రోక్తః క్షతత్రాణం కరోతి యః॥ 12-73-23(67696)
చాతుర్వర్ణ్యబహిష్ఠోఽపి స ఏవ క్షత్రియః స్మృతః।
భార్గవాంగిరసైర్మంత్రైస్తేషాం కర్మ విధీయతే॥ 12-73-24(67697)
వైతానం కర్మ యచ్చైవ గృహ్యకర్మ చ యత్స్మృతం।
ద్విజాతీనాం త్రయాణాం తు సర్వకర్మ విధీయతే॥ 12-73-25(67698)
రాజధర్మప్రవృత్తానాం హితార్థం త్రీమి కారయేత్।
శాంతికం పౌష్టికం చైవ తథాఽభిచరణం చ యత్॥ 12-73-26(67699)
అగ్నిష్టోమముఖైర్యజ్ఞైర్దూషితా భూపకర్మభిః।
న సంయక్ఫలమృచ్ఛంతి యే యజంతి ద్విజాతయః॥ 12-73-27(67700)
పౌరోహిత్యం తు కుర్వాణా నాశం యాస్యంతి భూభృతాం।
యజ్ఞకర్మాణి కుర్వాణా ఋత్విజస్తు విరోధినః॥ 12-73-28(67701)
బ్రహ్మక్షత్రవిశః సర్వే పౌరోహిత్యే వివర్జితాః।
తదభావే చ పారక్యం నిర్దిష్టం రాజకర్మసు॥ 12-73-29(67702)
ఋషిణా యాజ్ఞవల్క్యేన తత్తథా న తదన్యథా।
భార్గవాంగిరసాం వేదే కృతవిద్యః షడంగవిత్॥ 12-73-30(67703)
యజ్ఞకర్మవిధిజ్ఞస్తు విధిజ్ఞః పౌష్టికేషు చ।
అష్టాదశవికల్పానాం విధిజ్ఞః శాంతికర్మణాం॥ 12-73-31(67704)
సర్వరోగవిహీనశ్చ సంయతః సంయతేంద్రియః।
శ్విత్రకుష్ఠక్షయక్షీణైర్గ్రహాపస్మారదూషితైః॥ 12-73-32(67705)
అశస్తైర్వాతదుష్టైశ్చ దూరస్థైః సంవదేన్నృపః।
రోగిణం ఋత్విజం చైవ వర్జయేచ్చ పురోహితం॥ 12-73-33(67706)
నచాన్యస్య కృతం యేన పౌరోహిత్యం కదాచన।
యస్య యాజ్యో మృతశ్చైవ భ్రష్టః ప్రవ్రజితో యథా॥ 12-73-34(67707)
యుద్ధే పరాజితశ్చైవ సర్వాంస్తాన్వర్జయేన్నృపః।
నక్షత్రస్యానుకూల్యేన యః సంజాతో నరేశ్వరః॥ 12-73-35(67708)
రాజశాస్త్రవినీతశ్చ శ్రేయాన్రాజ్ఞః పురోహితః।
అధన్యానాం నిమిత్తానాముత్పాతానామథార్థవిత్॥ 12-73-36(67709)
శత్రుపక్షక్షయజ్ఞశ్చ శ్రేయాన్రాజ్ఞః పురోహితః।
వాజినం తదభావే చ చరకాధ్వర్యవానపి॥ 12-73-37(67710)
బహ్వృచం సామగం చైవ నీతిశాస్త్రకృతశ్రమాన్।
కృతినోఽథర్వణో వేదే స్థాపయేత్తు పురోహితాన్॥ 12-73-38(67711)
హింసాలింగా హి నిర్దిష్టా మంత్రా వైతానికైర్ద్విజైః।
న తానుచ్చారయేత్ప్రాజ్ఞః క్షాత్రధర్మవిరోధినః॥ 12-73-39(67712)
ప్రజాగుణాః పురోధాశ్చ పురోహితగుణాః ప్రజాః।'
రాజా వై సగుణో యేషాం కుశలం తేషు సర్వశః॥ 12-73-40(67713)
ఉభౌ ప్రజా వర్ధయతో దేవాన్పూర్వాపరాన్పితౄన్।
యౌ భవేతాం స్థితౌ ధర్మే శ్రద్ధేయౌ సుతపస్వినౌ॥ 12-73-41(67714)
పరస్పరస్య సుహృదౌ విహితౌ సమచేతసౌ।
బ్రహ్మక్షత్రస్య సమానాత్ప్రజా సుఖమవాప్నుయాత్॥ 12-73-42(67715)
విమాననాత్తయోరేవ ప్రజా నశ్యేయురేవ హి।
బ్రహ్మక్షత్రం హి సర్వాసాం ప్రజానాం మూలముచ్యతే॥ 12-73-43(67716)
అత్రాప్యుదాహరంతీమమితిహాసం పురాతనం।
ఐలకశ్యపసంవాదం తం నిబోధ యుధిష్ఠిర॥ 12-73-44(67717)
ఐల ఉవాచ। 12-73-45x(5514)
యదా హి బ్రహ్మ ప్రజహాతి క్షత్రం
క్షత్రం యదా వా ప్రజహాతి బ్రహ్మ।
అన్వగ్బలం కతమేఽస్మిన్భజంతే
తథా బలం కతమేఽస్మింధ్రియంతే॥ 12-73-45(67718)
కశ్యప ఉవాచ। 12-73-46x(5515)
ద్విధా హి రాష్ట్రం భవతి క్షత్రియస్య
బ్రహ్మ క్షత్రం యత్ర విరుధ్యతీహ।
అన్వగ్బలం దస్యవస్తద్భజంతే
తథా వర్ణం తత్ర విదంతి సంతః॥ 12-73-46(67719)
నైషాం బ్రహ్మ చ వర్ధతే నోత పుత్రా
న గర్గరో మథ్యతే నో జయంతే।
నైషాం పుత్రా దేవమధీయతే చ
యదా బ్రహ్మ క్షత్రియాః సంత్యజంతి॥ 12-73-47(67720)
నైషామర్థో వర్ధతే జాతు గేహే
నాధీయతే తత్ప్రజా నో యజంతే।
అపధ్వస్తా దస్యుభూతా భవంతి
యే బ్రాహ్మణాన్క్షత్రియాః సంత్యజంతి॥ 12-73-48(67721)
ఏతౌ హి నిత్యం సంయుక్తావితరేతరధారణే।
క్షత్రం వై బ్రహ్మణో యోనిర్యోనిః క్షత్రస్య వై ద్విజః॥ 12-73-49(67722)
ఉభావేతౌ నిత్యమభిప్రపన్నౌ
సంప్రాపతుర్మహతీం సంప్రతిష్ఠాం।
తయోః సంధిర్భిద్యతే చేత్పురాణ
స్తతః సర్వం భవతి హి సంప్రమూఢం॥ 12-73-50(67723)
నాత్ర పారం లభతే పారగామీ
మహోదధౌ నౌరివ సంప్రభిన్నా।
చాతుర్వణ్యం భవతి హి సంప్రమూఢం
ప్రజాస్తతః క్షయసంస్థా భవంతి॥ 12-73-51(67724)
బ్రహ్మవృక్షో రక్ష్యమాణో మధు హేమ చ వర్షతి।
అరక్ష్యమాణః సతతమశ్రు పాపం చ వర్షతి॥ 12-73-52(67725)
అబ్రహ్మచారీ చరణాదపేతో
యదా బ్రహ్మ బ్రహ్మణి త్రాణమిచ్ఛేత్।
ఆశ్చర్యతో వర్షతి తత్ర దేవ
స్తత్రాభీక్ష్ణం దుష్ప్రభాశ్చావిశంతి॥ 12-73-53(67726)
స్త్రియం హత్వా బ్రాహ్మణం వాఽపి పాపః
సభాయాం యత్ర లభతే సాధువాదం।
రాజ్ఞః సకాశే న విభేతి చాపి
తతో భయం విద్యతే క్షత్రియస్య॥ 12-73-54(67727)
పాపైః పాపే క్రియమాణేఽతివేలం
తతో రుద్రో జాయతే దేవ ఏషః।
పాపైః పాపాః సంజనయంతి రుద్రం
తతః సర్వాన్సాధ్వసాధూన్హినస్తి॥ 12-73-55(67728)
ఐల ఉవాచ। 12-73-56x(5516)
కుతో రుద్రః కీదృశో వాఽపి రుద్రః
సత్వైః సత్వం దృశ్యతే వధ్యమానం।
ఏతత్సర్వం కశ్యప మే ప్రచక్ష్వ
యతో రుద్రో జాయతే దేవ ఏషః॥ 12-73-56(67729)
కశ్యప ఉవాచ। 12-73-57x(5517)
ఆత్మా రుద్రో హృదయే మానవానాం
స్వం స్వం దేహం పరదేహం చ హంతి।
వాతోత్పాతైః సదృశం రుద్రమాహు
ర్దేవం జీమూతైః సదృశం రూపమస్య॥ 12-73-57(67730)
ఐల ఉవాచ। 12-73-58x(5518)
న వై వాతః పరివృణోతి కశ్చి
న్న జీమూతో వర్షతి తత్ర దేవః।
తథా యుక్తో దృశ్యతే మానుషేషు
కామద్వేషాద్వధ్యతే ముహ్యతే చ॥ 12-73-58(67731)
కశ్యప ఉవాచ। 12-73-59x(5519)
యథైకగేహాజ్జాతవేదాః ప్రదీప్తః
కృత్స్నం గ్రామం దహతే చ త్వరావాన్।
విమోహనం కురుతే దేవ ఏప
తతః సర్వం స్పృశ్యతే పుణ్యపాపైః॥ 12-73-59(67732)
ఐల ఉవాచ। 12-73-60x(5520)
యది దండః స్పృశతేఽపుణ్యపాపం
పాపం పాపే క్రియమాణే విశేషాత్।
కస్య హేతోః సుకృతం నామ కుర్యా
ద్దుష్కృతం వా కస్య హేతోర్న కుర్యాత్॥ 12-73-60(67733)
కశ్యప ఉవాచ। 12-73-61x(5521)
అసంత్యాగాత్పాపకృతామపాపాం
స్తుల్యో దండః స్పృశతే మిశ్రభావాత్।
శుష్కేణార్ద్రం దహ్యతే మిశ్రభావా
న్న మిశ్రః స్యాత్పాపకృద్భిః కథంచిత్॥ 12-73-61(67734)
ఐల ఉవాచ। 12-73-62x(5522)
సాధ్వసాధూంధారయతీహ భూమిః
సాధ్వసాధూంస్తాపయతీహ సూర్యః।
సాధ్వసాధూంశ్చాపి వాతీహ వాయు
రాపస్తథా సాధ్వసాధూన్వహంతి॥ 12-73-62(67735)
కశ్యప ఉవాచ। 12-73-63x(5523)
ఏవమస్మిన్వర్తతే లోక ఏష
నాముత్రైవం వర్తతే రాజపుత్ర।
ప్రేత్యైతయోరంతరావాన్విశేషో
యో వై పుణ్యం చరతే యశ్చ పాపం॥ 12-73-63(67736)
పుణ్యస్య లోకో మధుమాన్ఘృతార్చి
ర్హిరణ్యజ్యోతిరమృతస్య నాభిః।
తత్ర ప్రేత్య మోదతే బ్రహ్మచారీ
న తత్ర మృత్యుర్న జరా నోత దుఃఖం॥ 12-73-64(67737)
పాపస్య లోకో నిరయోఽప్రకాశో
నిత్యం దుఃఖం శోకభూయిష్ఠమేవ।
తత్రాత్మానం శోచతి పాపకర్మా
వహ్వీః సమాః ప్రతపన్నప్రతిష్ఠః॥ 12-73-65(67738)
మిథోభేదాద్బ్రాహ్మణక్షత్రియాణాం
ప్రజా దుఃఖం దుఃసహం చావిశంతి।
ఏవం జ్ఞాత్వా కార్య ఏవేహ విద్వాన్
పురోహితో నైకవిద్యో నృపేణ॥ 12-73-66(67739)
తం చైవ లబ్ధ్వాభిషించేత్తథా ధర్మో విధీయతే।
అగ్రం హి బ్రాహ్మణః ప్రోక్తం సర్వస్యైవేహ ధర్మతః॥ 12-73-67(67740)
పూర్వం హి బ్రహ్మణః సృష్టిరితి బ్రహ్మవిదో విదుః।
జ్యేష్ఠేనాభిజనేనాస్య ప్రాప్తం పూర్వం యదుత్తమం॥ 12-73-68(67741)
తస్మాన్మాన్యశ్చ పూజ్యశ్చ బ్రాహ్మణః ప్రసృతాగ్రభుక్।
సర్వం శ్రేష్ఠం విశిష్టం చ నివేద్యం తస్య ధీమతః॥ 12-73-69(67742)
అవశ్యమేతత్కర్తవ్యం రాజ్ఞా బలవతాఽపి హి।
బ్రహ్మ వర్ధయతి క్షత్రం క్షత్రతో బ్రహ్మ వర్ధతే।
రాజ్ఞః సర్వస్య చాన్యస్య స్వామీ రాజ్ఞః పురోహితః॥ ॥ 12-73-70(67743)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి రాజధర్మపర్వణి త్రిసప్తతితమోఽధ్యాయః॥ 73॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-73-14 నిర్ణుదే మోచయేత్। రాజానమితి శేషః॥ 12-73-46 క్షత్ర కర్తృ। తత్ర క్షత్రే సంతః వర్ణం విందంతి। బ్రాహ్మణానామవమంతా ంలేచ్ఛజాతీయోఽయం రాజేత్యనుమానాజ్జానంతి। యథోక్తంభోగేన జ్ఞాయతే కర్మ కర్మణా జ్ఞాయతే జనిరితి। తథా బలం తద్భియంతే చ సంత ఇతి ట. డ. థ. పాఠః॥ 12-73-50 అభిప్రపన్నౌ అన్యోన్యశరణౌ। క్షత్రశరణం బ్రహ్మ తపస్యతి బ్రహ్మశరణం క్షత్రం జయతీతి భావః॥ 12-73-52 మధు సుఖం। అశ్రు దుఃఖం। పాపం నరకం॥ 12-73-53 బ్రహ్మ బ్రాహ్మణజాతిః। బ్రహ్మచరణాదపేతత్వాదబ్రహ్మచారీ వేదాధ్యయనశూన్యః సన్ త్రాణం రక్షణం ఇచ్ఛేత్తదా దేవస్తత్ర ఆశ్చర్యతో వర్షతి। తత్ర వర్షః అత్యంతం దుర్లభమిత్యర్థః॥ 12-73-55 రుద్రో హింస్రః। దేవో రాజా। రుద్రం కలిం॥ 12-73-57 మానవానాం హృదయే య ఆత్మా జీవోఽస్తి స ఏవ రుద్రః సంహర్తా భవతి। నను కుతః శాంతస్యాత్మనో రుద్రత్వమత ఆహ వాతేతి। యథా ఉత్పాతవాత ఆకాశోత్థ ఆకాశోత్థాం మేఘదేవతామితస్తతో నయతి గర్జయతి విద్యుదశనివారీణి చ తత ఆవిర్భావయత్యేవమాత్మోత్థితాః కాప్నక్రోధాదయః సర్వం హింస్రం కారయంతీత్యర్థః॥ 12-73-58 యథా ఆకాశేన యుక్తాస్తతః పృథగ్భూతాః వాతో మేఘాశ్చ మేఘప్రవర్తకదేవతా చ ప్రత్యక్షేణ శాస్త్రజ్ఞానేన చ దృశ్యంతే నైవం జీవో వా తదభిభావకః కామాదిర్వా పృథక్ దృశ్యతే కింత్వాత్మన్యేవ వహ్యౌష్ణ్యవత్కామద్వేషౌ వర్తేతే తౌ చైతస్య సంబంధకౌ మోహకో చ భవత ఇత్యర్థః॥ 12-73-59 యథాఽల్పోఽపి వహ్నిరధికమధికం కాష్ఠభారముపారుహ్య కృత్స్నం గ్రామం దహతి తత్ర న కేవలం కాష్ఠానాం దాహకత్వం నాపి కాష్ఠాన్యనుపారూఢస్యాగ్నేః కింతు తదుభయసంఘాతస్యైవ। తత్రాపి వివేకే క్రియమాణే వహ్నేరేవోపాధ్యావేశాద్దాహకత్వం। ఏవమాత్మానమారుహ్యాహంకారవహ్నిః కామక్రోధాదివాతైరుద్దీపితో రుద్రత్వం ప్రతిపద్యతే॥ 12-73-60 అపుణ్యపాపమప్యాత్మానం యది విశేషాత్ క్రియమాణే పాపే నిమిత్తభూతే సతి దండః పాపం దండాత్మకం పాపం గాలనతాడనాది దుఃఖం కర్తృ స్పృశతే మోహాదితి బ్రవీషి తర్హి పుణ్యకరణం పాపవర్జనం చ శాస్త్రచోదితం వృథైవ స్యాత్॥ 12-73-67 తం పురోహితం లబ్ధ్వా ఆత్మానం రాజ్యేఽభిషించేత్॥ 12-73-70 ఏవం రాజ్ఞా విశేషేణ పూజ్యా వై బ్రాహ్మణాః సదా ఇతి ఝ. పాఠః॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.